दडपण

तुम्हाला कधी माणसांचं दडपण येतं का? म्हणजे आई समोर असेल तर मी अमुक पद्धतीने वागू शकत नाही पण मैत्रीण असेल तर वागू शकते प्रकारचं? किंवा घरचे आणि मित्र-मैत्रिणी हे फारच मोघम झालं. यामध्ये आपण वेगवेगळं वागतोच. पण घरच्यांमध्येही आईसमोर एक, बाबांसमोर एक, आजीआजोबांसोबत एक अशा प्रकारचं? किंवा आई - बाबांसमोर एक आणि भावंडासमोर एक? बऱ्याच लोकांचं उत्तर हो हेच असेल याची मला खात्री आहे. फार कमी जण समोर कोणीही येवो मी असा आहे आणि असाच वागेन किंवा हेच बोलेन अशा प्रकारचे असतात.

म्हणजे आपल्या सर्वांनाच अभिनय जमतो म्हणायचं की, या उलट जे सगळ्यांसमोर एकसारखेच असतात, समोरचा माणूस बघून जे आपलं वागणं बोलणं बदलत नाहीत त्यांनाच अभिनय येत नाही म्हणायला हवं. मग 'एक चेहरे पे कई चेहरे लगा लेते हैं लोग' वगैरे फक्त इतरांना चिडवण्यात काय अर्थ आहे? किंवा जगात लोक मुखवटे घालून जगतात वगैरे जगाला का नावे ठेवायची, आपणही तेच करत असतो. घरामध्ये एक ऑफिसमध्ये एक असं आपल्याला वागावंच लागतं. असं असताना एखाद्याच्या चांगुलपणाची किंवा वर्तणुकीची खात्री कशी काय देता येते हा प्रश्नच आहे.

जरी आपण वेगवेगळ्या लोकांसमोर वेगवेगळ्या प्रकारे व्यक्त होत असलो तरी मूळ स्वभाव फार लपवता येत नाही. एकासमोर नम्र असलेला माणूस दुसऱ्या त्याच वयाच्या किंवा नात्याच्या व्यक्तीसमोर कदाचित उद्धट होणार नाही. एखादा मितभाषी कदाचित फक्त जवळच्या माणसांसमोरच बोलेल, इतर अनेक वेळी घोळक्यामध्ये तो शांत राहणेच पसंत करेल. मग मुखवटा किंवा खोटारडेपणा कधी येतो, तर जेव्हा आपण आपल्या एखाद्या स्वार्थासाठी लोकांशी वेगवेगळे वागतो. कधी सगळं काही करून आपण त्या गावचेच नाही असं दाखवतो. जे आपण नाहीच ते दाखवण्यासाठी लोकांसमोर खोटं खोटं वागतो. 

पण कधीकधी असं होतं की मी एकटं असताना जितकं मोकळं ढाकळं वागेन तितकं इतरांसमोर वागू शकणार नाही. यामध्ये आपण आपली एखादी प्रतिमा लोकांसमोर तयार केलेली असते, आणि तसं वागलो नाही तर त्या प्रतिमेला तडा जाईल म्हणून आपण मन मारून काही गोष्टी करतो. जग काय म्हणेल किंवा अमुक व्यक्ती माझ्याबद्दल काय विचार करेल या दडपणाने आपण नैसर्गिक न वागता दडपण घेऊन वावरत असतो. कधी कधी कोणी आळशी समजू नये म्हणून कामच करत बसतो, कधीकधी एखादी गोष्ट आपण विसरूनही गेलो असतो पण आपल्याला कोणी गहाळ म्हणू नये म्हणून आठवणीने काही गोष्टी करतो.

एका मर्यादेपर्यंत असं दडपण असणे चांगलीच गोष्ट आहे, नाहीतर सगळेच स्वैर वागले तर कुटुंब कुटुंब राहणार नाही. पण त्या दडपणाच्या ओझ्याखाली स्वतःला गाडूनच टाकणे चुकीचे आहे. मग म्हणू देत मला काय म्हणायचं ते असंही होऊन दाखवता आलं पाहिजे.    

षड्रिपु-मत्सर

षड्रिपुंपैकी सहावा शत्रू हा मत्सर होय. हा अतिशय सुप्त असा रिपु आपल्यामध्ये दडलेला असतो हे आपलं आपल्यालाच माहिती नसते. सहज म्हणून आपली नकळत इतरांशी तुलना होत असते. जर ही तुलना मनाला त्रास करून घेणारी नसेल तर काहीच हरकत नाही. पण त्याच्याकडे आहे ते माझ्याकडे का नाही, एखाद्याला आपणच आपल्यापेक्षा कमी लायक समजत असू आणि अशा व्यक्तीने आपल्यापेक्षा जास्त प्रगती केली की मत्सर जास्तच उफाळून येतो. मी जास्त लायक असून हे त्याला कसं मिळालं हा भाव आपलंच मन खात असतो. जोवर मत्सराला इतर रिपुंची साथ नाही तोवर तो फक्त आपलं मानसिक नुकसान करत असतो.

कधी कधी मत्सर हा भावंडांमध्येही बघायला मिळतो, शेजाऱ्यांबद्दल असू शकतो, इतर नातेवाईकांबद्दल असू शकतो, मित्रमैत्रीणींबद्दल असू शकतो आणि सर्वात महत्त्वाचा न टाळता येणारा मत्सर हा ऑफिस सहकारी आणि व्यवसाय असेल तर इतर व्यावसायिक यांच्याबद्दल असतो. कारण यामध्ये थेट आपली प्रतिष्ठा कमी जास्त होत असते. समान पदावर काम करणाऱ्या दोन सहकार्यांपैकी एकाला बढती किंवा जास्त पगार मिळू लागला की दुसरा आपोआपच कमी लायक ठरतो आणि ही गोष्ट बहुधा कोणालाच सहज घेता येत नाही. कधी याचा फायदा असाही होऊ शकतो की मग ती नोकरी बदलून आपण इतर ठिकाणी जास्त पद-पगाराची नोकरी शोधतो.

अशा प्रकारे आपण आपल्या प्रगतीसाठी मत्सराचा वापर केला तर तो वाईट नाही. पण अशक्य गोष्टींमध्ये तुलना करून आपल्या मनाला त्रास देणे, किंवा क्रोध आणि मद हेही उत्पन्न होऊन आपल्याला ज्याच्याबद्दल मत्सर वाटतो त्याला त्रास देणे गुन्हा असते. लोभ आणि मोहामुळे तर मत्सर निर्माण होतोच पण कामामुळेही मत्सर निर्माण होऊ शकतो अमुक व्यक्तीला इतर कोणी दुसरी व्यक्ती आवडतेय, मी का नाही हा तो मत्सर असू शकतो.

रावणाने रामाचा योद्धा म्हणून मत्सर केला आणि मोक्षप्राप्ती करवून घेतली. आपण इतरांचा मत्सर करतो की नाही, तुलना करतो की नाही हे आपलं आपल्याला माहिती असतं. मत्सर सोडून देऊन निखळ मनाने इतरांचं कौतुक करता येणं हे निरोगी मनाचं लक्षण आहे. आणि असं निरोगी मन आपल्याजवळ असेल तर इतरांकडे भौतिकदृष्ट्या आपल्यापेक्षा जास्त गोष्टी असतील तरी निरोगी मनाचं समाधान त्यापेक्षा कितीतरी मोठं आहे.

#सुरपाखरू#३०दिवसात३०#जुलै२०२६

षड्रिपु-मद

माणसाला चांगल्या गोष्टींचा अभिमान असणे ही चांगली गोष्ट आहे. पण त्या अभिमानाचा उन्माद झाला किंवा अहंकार झाला की तो मद असतो. माणसाकडे सत्ता असेल तर तो मदांध होणे खूप सोपे असते. एकदा एखाद्याला समजलं की काही ना काही कारणाने कोणी त्याचा विरोध करू शकत नाही की अशा माणसाला मद उत्पन्न होतो. मग इतरांशी वागताना सारासार विचार राहत नाही. ज्यांना गरज असेल त्यांची आणखी पिळवणूक करण्याची वृत्ती निर्माण होते.

धन-संपत्ती-सत्ता प्राप्त होऊनही ज्यांना मद उत्पन्न होत नाही त्यांच्यावर खरोखर चांगले संस्कार प्राप्त झालेले असतात. कधीकधी काहीजण उन्मत्तपणा उघड दाखवतात तरी काहींना मंद असतो पण ते आपली प्रतिमा एवढी संपत्ती-सत्ता असूनही आमचे पाय मातीचेच आहेत अशी करण्यात यशस्वी झालेले असतात. उघड काही दाखवण्यापेक्षा सत्तेचा छुपा वापर करणे त्यांना साधलेले असते. अशा वेळी माणसाची प्रतिमा मालिन होत नाही पण चुकून असलेली सत्ता गेली तर त्यांच्या मदाचा पूर्ण निचरा होतो. 

जर आपण शून्यातून उभे राहिलेले असू तर आज आपल्याकडे संपत्ती आहे म्हणून मदोन्मत्त होऊ नये. जरी आपण आपल्या बळावर ते कमावलेलं असलं तरी कालच्या पायावर हा आज उभा आहे हे कायम लक्षात असू द्यावे. आज आपल्याकडे सर्व काही आहे म्हणून अहंकार करू नये. मला माझ्या संपत्तीचा अहंकार असेल, तर जगात माझ्यापेक्षा श्रीमंत लोकही असतील, आज नसतील तर उद्या निर्माण होतील. आज माझ्याकडे सत्ता असेल तर उद्या कदाचित नसेल. आज मला ज्ञानी असल्याचा अहंकार असेल तर चांगदेवांना मुक्ताई भेटायला वेळ लागत नाही. सौंदर्याचा अहंकार असेल तर उद्या वृद्धत्व येणार आहे हे विसरू नये. 

मदोन्मत्त माणसाला काम-क्रोध-लोभ-मोह आणि मत्सर हे इतर षड्रिपु आपोआप येऊन मिळतात. यातला एक एक शत्रूच इतका घातक आहे की अहंकाराने हे सगळे शत्रू आपल्या ठायी जमा झाले तर माणसाची काय अवस्था होईल याची कल्पनाच न केलेले बरे. रावण हा सर्वज्ञ असूनही मदोन्मत्त झाल्यामुळे त्याला काम पूर्ण करण्यासाठी इतरांच्या स्त्रीया पळविण्याची दुर्बुद्धी झाली, सर्व देवांवर विजय मिळवण्याचा लोभ निर्माण झाला, प्रभू श्रीरामांनी आव्हान दिले असता क्रोध उत्पन्न झाला, सीतामातेला स्वतःजवळच ठेवण्याचा मोह झाला आणि श्रीरामांबद्दल एक योद्धा म्हणून मत्सर निर्माण होऊन त्यातच त्याचा नायनाट झाला. 

#सुरपाखरू#३०दिवसात३०#जुलै२०२६